📌۵ خرداد، آغاز عصر نفت در ایران

به گزارش سیمای انرژی، تا پیش از کشف نفت، اقتصاد ایران بیشتر بر کشاورزی و تجارت سنتی استوار بود و هنوز نشانی از صنعت مدرن در کشور دیده نمی‌شد. اما کشف نفت در جنوب ایران، به‌تدریج پای فناوری، سرمایه‌گذاری خارجی، زیرساخت‌های صنعتی و مفاهیم تازه‌ای مانند پالایشگاه، خطوط لوله و شهرهای صنعتی را به کشور باز کرد. در واقع، پنجم خرداد را می‌توان آغاز ورود ایران به جهان صنعت مدرن دانست.

داستان کشف نفت در ایران به سال ۱۹۰۱ بازمی‌گردد؛ زمانی که مظفرالدین‌شاه قاجار امتیاز گسترده‌ای را به ویلیام ناکس دارسی، سرمایه‌دار انگلیسی، واگذار کرد. طبق این قرارداد، که بعدها به «امتیاز دارسی» مشهور شد، حق اکتشاف، استخراج و فروش نفت در بخش بزرگی از خاک ایران به‌مدت ۶۰ سال در اختیار دارسی قرار گرفت و به این منظور جورج برنارد رینولدز را که تجربیاتی در زمینه حفاری نفت در مناطق نفت‌خیز سوماترا داشت، برای اکتشاف و استخراج نفت به استخدام خود درآورد.

رینولدز در پایان سال ۱۹۰۲ عملیات حفاری نخستین چاه را در چاه سرخ واقع در قصر شیرین و همچنین شاردین‌ رامهرمز آغاز کرده و هم‌زمان مقدمات حفاری در منطقه نفتون مسجدسلیمان را فراهم کرد. پس از دو سال حفاری در شاردین، گروه رینولدز به این نتیجه رسیدند که در این نقطه نمی‌توانند به نفت برسند. سرانجام گروه حفاری منطقه مسجدسلیمان را برای ادامه فعالیت انتخاب کرد؛ منطقه‌ای که نشانه‌های طبیعی وجود نفت در آن دیده می‌شد.

در پایان آوریل، رینولدز تلگرافی از لندن دریافت کرد که به او دستور داده شده بود کار را متوقف و کارمندانش را مرخص‌ کند و به‌ کشور بازگردد. رینولدز به‌دلیل اعتقاد به وجود نفت در مسجدسلیمان، پس از بحث با ویلسون تصمیم گرفت به بهانه خوانانبودن متن تلگراف کار را تعطیل نکند و از قطعه‌قطعه‌کردن دکل‌ها خودداری‌ کند تا نامه کتبی به آن‌ها ابلاغ شود، اما تا پیش از رسیدن ابلاغ کتبی از طرف شرکت نفتی برمه به رینولدز، پژواک مته حفاری بر قلب تاریخ نشست و اوایل صبح روز ۲۶ مه ۱۹۰۸/ ۵ خرداد ۱۲۸۷، چاه شماره یک مسجدسلیمان با فوران ۱۵ متری در عمق ۳۶۰ متری به نفت رسید و یکی از اتفاق‌های بزرگ تاریخ معاصر به وقوع پیوست.

ماده سیاه‌رنگی که لقب طلای سیاه را به خود گرفت، نه‌تنها با گذشت سالیان سال و عبور از مراحل گذار تاریخی و تحولاتی که بر ایران و منطقه خاورمیانه گذشت هرگز ارزش خود را ذره‌ای از دست نداد و از تأثیر آن بر تحولات جوامع درگیر کاسته نشد، بلکه خود قطار توسعه و پیشرفت ایران را که سالیانی چند در خواب عمیقی فرو رفته بود، به‌سرعت به حرکت درآورد و بار دیگر بر همگان اثبات شد که ایران و به‌خصوص جنوب، مهد تولد و بارورشدن نخستین‌ها در جهان و خاورمیانه است

نخستین میدان نفتی خاورمیانه

کشف نفت در مسجدسلیمان تنها یک موفقیت اقتصادی نبود، بلکه آغازگر فصل تازه‌ای در تاریخ خاورمیانه نیز به شمار می‌رفت. میدان نفتی مسجدسلیمان به‌عنوان نخستین میدان نفتی تجاری خاورمیانه شناخته می‌شود؛ میدانی که بعدها میلیاردها بشکه نفت از آن استخراج شد و سال‌ها قلب تپنده صنعت نفت ایران بود. در سال‌های ابتدایی، مسجدسلیمان تنها منطقه تولیدکننده نفت ایران بود و همه فعالیت‌های نفتی کشور در این شهر متمرکز بود. با توسعه عملیات استخراج، پالایش و انتقال نفت، مسجدسلیمان به نخستین شهر صنعتی ایران تبدیل شد؛ شهری که بسیاری از مظاهر مدرنیته برای نخستین بار در آن شکل گرفت.

ایجاد تأسیسات صنعتی، احداث خطوط لوله، راه‌اندازی نیروگاه برق، ساخت جاده و ایجاد خانه‌های سازمانی بخشی از تغییراتی بود که صنعت نفت در این منطقه به وجود آورد. حتی معماری شهری مسجدسلیمان نیز تحت‌تأثیر صنعت نفت قرار گرفت و شرکت نفت ایران و انگلیس برای کارکنان خود محله‌ها و خانه‌های ویژه‌ای ساخت که بعدها الگوی شهرسازی صنعتی در ایران شد.

بهره‌برداری از چاه شماره یک مسجدسلیمان با تولید روزانه ۵۰۰ بشکه، در عمل از سال ۱۲۹۰ خورشیدی آغاز شد که سرآغاز فعالیت صنعت نفت ایران به شمار می‌آید.

پس از پیدایش نفت در مسجدسلیمان، عملیات کاوش برای کشف مخازن دیگر ادامه یافت و در پی آن حوزه‌های نفت‌خیز هفتکل (۱۳۰۶)، آغاجاری (۱۳۱۵)، اهواز (۱۳۳۷)، بینک (۱۳۲۸)، بی‌بی‌حکیمه (۱۳۴۰)، مارون و کرنج (۱۳۴۲) و پارسی و رگ‌سفید (۱۳۴۳) کشف و به بهره‌برداری رسید. مجموعه این میدان‌ها با همه تأسیسات، کارخانه‌ها و خطوطه لوله مورد نیاز تولید، فرآورش و انتقال نفت به پالایشگاه‌های داخلی و پایانه‌های صادراتی نفت خام، هم‌اکنون بخش عمده‌ای از مناطق نفت‌خیز جنوب را تشکیل می‌دهد.

نفت ایران و اهمیت راهبردی آن برای جهان

کشف نفت در ایران هم‌زمان با تحولات بزرگ صنعتی جهان رخ داد. در اوایل قرن بیستم، قدرت‌های جهانی به‌ویژه بریتانیا به دنبال جایگزینی نفت به‌جای زغال‌سنگ در ناوگان دریایی و صنایع خود بودند. به همین دلیل، نفت ایران خیلی زود به منبعی راهبردی برای امپراتوری بریتانیا تبدیل شد. پس از کشف نفت، در سال ۱۹۰۹ شرکت نفت انگلیس و ایران «Anglo-Iranian Oil Company» تأسیس و بعدها به بریتیش پترولیوم (BP) تبدیل شد. دولت بریتانیا نیز با خرید بخش عمده سهام این شرکت، کنترل منابع نفتی ایران را در دست گرفت.

این اتفاق، نفت ایران را به یکی از عوامل مهم در سیاست جهانی تبدیل کرد. در جریان جنگ جهانی اول و پس از آن، نفت ایران نقش مهمی در تأمین انرژی ماشین جنگی بریتانیا ایفا کرد و همین مسئله، اهمیت ژئوپلیتیک ایران را به شکل خیره‌کننده‌ای افزایش داد.

آبادان، تولد بزرگ‌ترین پالایشگاه جهان

پس از کشف نفت در مسجدسلیمان، نیاز به پالایش نفت خام سبب شد پروژه عظیم احداث پالایشگاه آبادان آغاز شود. خط لوله انتقال نفت از مسجدسلیمان به آبادان احداث شد و پالایشگاه آبادان در مدت کوتاهی به یکی از بزرگ‌ترین پالایشگاه‌های جهان تبدیل شد. این پالایشگاه برای دهه‌ها نماد صنعت نفت ایران و قلب تپنده اقتصاد کشور بود. با توسعه پالایشگاه آبادان، جنوب ایران به یکی از مهم‌ترین مراکز صنعتی منطقه تبدیل شد. هزاران نفر از نقاط مختلف کشور برای کار در صنعت نفت به خوزستان مهاجرت کردند و شهرهایی مانند آبادان، مسجدسلیمان، هفتکِل و آغاجاری به قطب‌های صنعتی ایران تبدیل شدند.

نفت در ایران تنها یک منبع اقتصادی نبود، بلکه به‌تدریج به یکی از مهم‌ترین عوامل تحولات سیاسی کشور تبدیل شد. سهم ناچیز ایران از درآمدهای نفتی و سلطه شرکت نفت انگلیس و ایران بر منابع نفتی کشور، نارضایتی گسترده‌ای در میان مردم و نخبگان سیاسی ایجاد کرد.

این نارضایتی سرانجام به شکل‌گیری نهضت ملی‌شدن صنعت نفت به رهبری دکتر محمد مصدق انجامید. در سال ۱۳۲۹، مجلس شورای ملی قانون ملی‌شدن صنعت نفت را تصویب کرد و شرکت ملی نفت ایران شکل گرفت. این اقدام تاریخی، یکی از مهم‌ترین جنبش‌های ضداستعماری قرن بیستم به شمار می‌رود و صنعت نفت را وارد مرحله تازه‌ای کرد.

پس از پیروزی انقلاب اسلامی نیز صنعت نفت همچنان نقش محوری خود را حفظ کرد. در دوران دفاع مقدس، جنگ ۱۲ روزه، جنگ تحمیلی سوم، تحریم و محاصره دریایی کشور و با وجود حمله‌های گسترده به تأسیسات نفتی، تولید و صادرات نفت را ادامه دارد و اجازه داده نشد چرخه انرژی کشور متوقف شود.

از وابستگی خارجی تا بومی‌سازی فناوری

در سال‌های ابتدایی کشف نفت، تقریباً تمامی عملیات اکتشاف، حفاری و بهره‌برداری را شرکت‌های خارجی انجام می‌دادند، اما صنعت نفت ایران به‌تدریج مسیر بومی‌سازی را طی کرد. امروز بخش بزرگی از فناوری‌های صنعت نفت، حفاری، بهره‌برداری، ساخت تجهیزات و توسعه میادین در داخل کشور انجام می‌شود.

شرکت‌های ایرانی اکنون در حوزه حفاری، ساخت دکل، طراحی پالایشگاه، توسعه میدان‌های نفت و گاز و تولید تجهیزات راهبردی فعالیت گسترده‌ای دارند و بسیاری از نیازهای صنعت نفت در داخل کشور تأمین می‌شود. توسعه شرکت‌های دانش‌بنیان و حضور نیروهای متخصص ایرانی نیز باعث شده است صنعت نفت ایران در بسیاری از بخش‌ها به خودکفایی برسد.

توسعه دوباره خاستگاه تولید نفت ایران 

در این میان، توسعه میدان نفتی مسجد سلیمان، قدیمی ترین میدان نفتی خاورمیانه و خاستگاه تولید نفت ایران با راهبری وزارت نفت و شرکت ملی نفت ایران به هلدینگ انرژی سینا واگذار شده است.

مسجدسلیمان؛ میراث زنده تاریخ نفت

با گذشت ۱۱۸ سال از کشف نفت در ایران، مسجدسلیمان همچنان نماد آغاز صنعت نفت خاورمیانه است. بسیاری از تأسیسات اولیه نفتی این شهر امروز به‌عنوان آثار تاریخی ثبت شده‌اند و بخشی از میراث صنعتی ایران به شمار می‌آیند. چاه شماره یک مسجدسلیمان، نیروگاه تمبی، کارخانه گوگردسازی و دیگر تأسیسات قدیمی نفتی، روایتگر دورانی هستند که ایران برای نخستین بار وارد جهان نفت شد. این شهر نه‌تنها بخشی از تاریخ صنعت نفت، بلکه بخشی از حافظه تاریخی ایران معاصر را در خود جای داده است.

امروز نیز با وجود توسعه دیگر بخش‌های اقتصادی، صنعت نفت و گاز همچنان یکی از مهم‌ترین پایه‌های اقتصاد ایران به شمار می‌رود. ایران با دراختیارداشتن یکی از بزرگ‌ترین ذخایر نفت و گاز جهان، نقش مهمی در بازار جهانی انرژی دارد و توسعه میدان‌های مشترک، افزایش ظرفیت پالایشی، تکمیل زنجیره ارزش و حرکت به‌سمت فناوری‌های نوین انرژی از مهم‌ترین برنامه‌های این صنعت است.

پنجم خرداد، یادآور روزی است که ایران وارد عصر نفت شد؛ روزی که فوران نفت در مسجدسلیمان، سرنوشت اقتصادی و سیاسی کشور را برای همیشه تغییر داد. امروز پس از بیش از یک قرن، صنعت نفت همچنان یکی از مهم‌ترین ارکان توسعه ایران است و نام مسجدسلیمان همچنان به‌عنوان زادگاه نفت خاورمیانه در تاریخ جهان ثبت شده است.